Ymgynghoriad ar Weledigaeth, Amcanion ac Opsiynau

Pennod 3

Ynys Môn yn ei chyd-destun

3.0 Cyflwyniad

Mae'r adran hon yn rhoi cyflwyniad i Ynys Môn. Mae'n nodi nodweddion allweddol yr Ynys ac yn rhoi cyd-destun ar gyfer y CDLl newydd.

3.1 Lleoliad a Thopograffeg

3.1.1 Ynys Môn yw'r ynys fwyaf yng Nghymru ac mae'n seithfed o ran maint ymysg Ynysoedd Prydain, gan rychwantu tua 714 cilomedr sgwâr. Mae ychydig oddi ar arfordir gogledd-orllewinol tir mawr Cymru, wedi'i gwahanu gan Afon Menai ac wedi'i chysylltu gan ddwy bont: Pont Britannia, sy'n cario'r A55 a'r rheilffordd, a Phont Menai, sy'n cario'r A5. Mae'r cysylltiadau a'r pontydd yn allweddol ar gyfer cymudo a busnes.

3.1 2 Mae tir yr Ynys yn dir isel ac yn donnog ar y cyfan, a Mynydd Tŵr yw ei phwynt uchaf. Oherwydd ei natur isel mae llawer o orlifdir ar yr ynys. Mae gan Ynys Môn arfordir amrywiol sy'n cynnwys clogwyni dramatig, traethau tywodlyd, twyni ac aberoedd. I mewn i'r tir, mae'r dirwedd yn cynnwys gwastadeddau tonnog gyda choetiroedd a chaeau amaethyddol ffrwythlon rhyngddynt. Yn ddaearegol, mae'r Ynys yn cynnwys cymysgedd o greigiau Cyn-Gambriaidd hynafol, dyddodion rhewlifol, a haenau gwaddodol, sy'n cyfrannu at ei thirffurfiau amrywiol.

3.2 Aneddiadau a lleoedd allweddol

3.2.1 Mae Ynys Môn yn wledig ar y cyfan, gyda nifer o aneddiadau allweddol. Caergybi yw'r dref fwyaf ac mae'n borthladd fferi rhyngwladol mawr i Iwerddon, gydag atyniadau fel Goleudy Ynys Lawd a Pharc Gwledig y Morglawdd. Mae Llangefni, sydd wedi'i lleoli'n ganolog, yn gweithredu fel y ganolfan weinyddol a'r dref farchnad, gan gynnig gwasanaethau busnes ac adwerthu, ochr yn ochr â choleg addysg bellach ac ystadau diwydiannol sy'n tyfu. Mae hefyd yn gartref i safleoedd diwylliannol fel amgueddfa Oriel Ynys Môn a Gwarchodfa Natur Nant y Pandy. Mae Amlwch yn ganolfan leol allweddol ar gyfer Gogledd Ynys Môn, sy'n cynnwys yr unig ysgol uwchradd nad yw'n agos at yr A55. Arferai fod yn ganolfan mwyngloddio copr, ac mae'n cadw ei threftadaeth ddiwydiannol drwy safleoedd fel y Deyrnas Gopr a Mynydd Parys. Dyma'r ganolfan leol agosaf at orsaf bŵer Wylfa. Mae Porthaethwy, sydd wedi'i lleoli ar y Fenai, yn enwog am ei phont grog eiconig a'i glannau hardd. Mae'n cynnwys ysgol uwchradd ac mae'n ganolfan dwristiaeth.

3.2.2 Mae Biwmares yn dref lan môr brydferth, gyda chyfuniad o bensaernïaeth ganoloesol, Sioraidd a Fictoraidd, ac yn gartref i Gastell hanesyddol Biwmares. Mae aneddiadau sy'n gysylltiedig â'r gorsafoedd rheilffordd ar yr Ynys yn Llanfair a'r Fali. Mae gan Gaerwen ystâd ddiwydiannol sylweddol.

3.3 Yr Amgylchedd

3.3.1 Mae amgylchedd yr Ynys yn gyfoethog o ran bioamrywiaeth ac mae'n cael ei siapio gan ei thirweddau amrywiol a'i dynodiadau cadwraeth natur. Mae tua thraean o Ynys Môn wedi'i dynodi'n Dirwedd Genedlaethol (Ardal o Harddwch Naturiol Eithriadol gynt). Mae cynefinoedd arfordirol yn cynnwys traethau a thwyni yn Nhywyn Niwbwrch ac Aberffraw, clogwyni a glannau creigiog ar hyd arfordir y gogledd ac Ynys Gybi, ac aberoedd a morfeydd heli mewn ardaloedd fel Malltraeth a Thraeth Coch. Yn fewndirol, amaethyddiaeth sy'n dominyddu'r defnydd tir, gyda chefnogaeth tir tonnog ysgafn yr Ynys. Mae gwlyptiroedd a ffeniau calchaidd prin, rhai wedi'u gwarchod fel Gwarchodfeydd Natur Cenedlaethol, yn ychwanegu gwerth ecolegol, tra bod llynnoedd fel Llyn Alaw yn darparu cynefinoedd ar gyfer bywyd gwyllt amrywiol.

3.4 Mynediad a Thrafnidiaeth

3.4.1 Mae gan Ynys Môn gysylltiadau da ag Iwerddon, yn bennaf drwy ei rôl fel porthladd. Mae Porthladd Caergybi yn parhau i fod yn derfynfa fferi hanfodol, gyda gwasanaethau rheolaidd i Ddulyn yn cael eu rhedeg gan Stena Line ac Irish Ferries.

3.4.2 Mae'r rhwydwaith ffyrdd mewnol yn cynnwys ffyrdd A a B a lonydd gwledig. Mae'r Ynys wedi'i chysylltu â'r tir mawr drwy bontydd Menai (Pont Britannia, sy'n cario'r A55 a'r rheilffordd, a Phont Menai, sy'n cario'r A5). Mae'r croesfannau'n hanfodol i'r ynys ond mae problemau o ran capasiti, yn enwedig ar adegau prysur. Mae natur gyfyngedig y croesfannau hyn, a'u problemau capasiti, yn peri risg sylweddol i'r Ynys o ran cydnerthedd.

3.4.3 Mae gwasanaethau trên yn rhedeg ar draws yr Ynys gan ddod i ben yng Nghaergybi - diwedd Rheilffordd Arfordir Gogledd Cymru. Mae'r llwybr yn cynnig cysylltiadau â Llundain, Manceinion a Crewe. Mae gwasanaethau bysiau'n cysylltu'r prif drefi ond yn llai aml mewn ardaloedd gwledig. Mae cynlluniau cludiant cymunedol fel Car Linc Môn a Chynllun Tro Da Seiriol yn helpu i gefnogi symudedd preswylwyr agored i niwed. Oherwydd prinder trafnidiaeth gyhoeddus, mae preswylwyr yn aml yn dibynnu ar geir preifat. Anogir teithio llesol drwy dros 1,000 cilomedr o hawliau tramwy cyhoeddus (gan gynnwys Llwybr Arfordirol Ynys Môn sy'n 125 milltir o hyd), ochr yn ochr â rhwydwaith beicio sy'n cynnwys Lôn Las Cefni, Lôn Las Copr, a Llwybrau 5 ac 8 y Rhwydwaith Beicio Cenedlaethol.

3.5 Poblogaeth a demograffeg

3.5.1 Yn ôl Cyfrifiad 2021 ac amcangyfrifon canol 2022, mae gan Ynys Môn boblogaeth o tua 69,000. Mae'n un o'r ardaloedd lleiaf poblog yng Nghymru, gyda dwysedd o 97 o bobl fesul cilomedr sgwâr. Mae'r proffil demograffig yn nodedig o hŷn, gydag oedran canolrifol o 49.3 oed o'i gymharu â chyfartaledd Cymru o 42. Mae cyfran y preswylwyr 65 oed a hŷn yn 26.5%, sy'n golygu mai dyma'r grŵp oedran sy'n tyfu gyflymaf. Mae'r boblogaeth oedran gweithio wedi gostwng o 59.6% yn 2011 i 56.3% yn 2022. O ran ethnigrwydd, mae'r boblogaeth yn wyn yn bennaf (98.1%), gyda 66.6% wedi'u geni yng Nghymru. Gwelodd yr Ynys y cynnydd mwyaf yn nifer y trigolion a nododd eu bod yn “Gymraeg yn unig” rhwng 2011 a 2021.

3.6 Yr Iaith Gymraeg

3.6.1 Mae Ynys Môn yn gadarnle i'r iaith Gymraeg. Mae hyfedredd yn y Gymraeg yn parhau i fod yn gryf, gyda'r cyfrifiad yn nodi bod 55.8% o breswylwyr yn gallu siarad Cymraeg, er bod hyn yn ostyngiad bach o 57.2% yn 2011. Mae'r gostyngiad hwn yn bennaf o ganlyniad i golli pobl oedran gweithio sy'n siarad Cymraeg a chynnydd yn nifer y bobl hŷn nad ydynt yn siarad Cymraeg. Mae'n galonogol gweld twf yn y gallu i siarad Cymraeg ymysg oedolion iau, yn enwedig mewn ardaloedd fel Niwbwrch, Biwmares a Chaergybi.

3.7 Economi

3.7.1 Yn economaidd, mae Ynys Môn yn cael ei siapio gan sectorau tymhorol fel twristiaeth ac amaethyddiaeth, presenoldeb sylweddol y sector cyhoeddus, a'i rôl strategol fel porth llongau fferi. Twristiaeth a lletygarwch yw'r cyflogwyr mwyaf, sy'n denu 1.7 miliwn o ymwelwyr bob blwyddyn, er bod y sector yn dymhorol iawn. Y sector cyhoeddus yw'r cyflogwr mwyaf sefydlog o hyd, er bod ei gwmpas yn gyfyngedig. Mae Porthladd Caergybi yn cefnogi amrywiaeth o fusnesau trafnidiaeth a logisteg. Mae amaethyddiaeth yn parhau i chwarae rhan bwysig, er bod y cyflog yn is yn gyffredinol. Mae'r Ynys hefyd yn ei hystyried ei hun yn “Ynys Ynni”, sy'n hyrwyddo mentrau ynni niwclear, llanw ac ynni gwynt ar y môr, gyda phrosiectau niwclear ar y gweill yn y dyfodol ar ôl datgomisiynu Wylfa. Mae gweithgynhyrchu wedi dirywio, a hynny wedi'i nodi gan gau Alwminiwm Môn. Un datblygiad strategol mawr yw dynodi Ynys Môn yn Borthladd Rhydd, gyda'r nod o ddenu buddsoddiad a sbarduno adfywiad economaidd.